Bae Cemlyn: haf o gyrraedd, sŵn ac adnewyddu

Bae Cemlyn: haf o gyrraedd, sŵn ac adnewyddu

Terns at Cemlyn © NWWT

Dechreuodd tymor gwarchod Bae Cemlyn gyda dyfodiad Kathleen a Jordan, ein dau Warchodwr Môr-wenoliaid, yn awyddus i ymgolli yn un o ecosystemau arfordirol mwyaf deinamig Gogledd Cymru. Yma maen nhw’n edrych yn ôl ar y tymor hyd yma.

Wrth i'r môr-wenoliaid cyntaf gyrraedd, cawsom amser i ddysgu rhythmau'r safle - gan gynnal arolygon o wylanod penddu, piod môr, a’r chwtiaid aur, tra hefyd yn dysgu am fonitro’r lagŵn a rheoli’r cored yn ystod llanwau mawr dramatig y gwanwyn.

Wrth i'r môr-wenoliaid pigddu cyntaf gyrraedd, ymunodd eu galwadau â'r awyr oedd eisoes wedi llenwi o alwadau di-baid y gwylanod penddu, yr oedd eu hegni yn dod â bywyd i foreau gwyntog a dyddiau pan oedd stormydd yn curo’r arfordir. Yn eu plith, dechreuodd y gwylanod Môr y Canoldir mwy swil ymddangos - yn ddirgel ar y dechrau, ond cyn bo hir yn gwbl ddiamheuol gyda’u pennau du fel y glo, eu pigau coch dwfn a’u galwadau meddal, fel canu grwndi.

Wrth i'r wythnosau fynd heibio, cynyddodd y niferoedd - fel y gwnaeth y tymheredd! Cofnodwyd hyd at 19 o wylanod Môr y Canoldir, ac i ddechrau roedd yn edrych fel hyd at naw pâr, ond erbyn canol mis Mehefin daeth yn amlwg mai dim ond pedwar pâr a lwyddodd i ddeor cywion. Roedd eu hymddygiad – paru, nythu, a hyd yn oed achosion achlysurol o groesi â gwylanod penddu – yn cynnig cipolwg hynod ddiddorol ar gymhlethdod bywyd y nythfa. Mae'r ddwy rywogaeth yn chwarae rhan hanfodol yma, gan weithredu fel amddiffynwyr gwyliadwrus yn erbyn ysglyfaethwyr, yn enwedig gwylanod y penwaig, ac yn cyfrannu at y rhyngweithio swnllyd dyddiol o amgylch yr ynysoedd.

Cemlyn wardens

2026's Cemlyn wardens, Kathleen and Jordan, recently called into the Bangor Office to pick up some of their equipment

Mae Jordan a Kathleen yn casglu offer o'n swyddfa ym Mangor ar ddechrau eu tymor yn Cemlyn.

Erbyn mis Mehefin, roedd y môr-wenoliaid pigddu yn dominyddu'r ynysoedd, gan greu seinwedd swnllyd, gwyllt. Fe wnaethom ni amcangyfrif bod dros 1,600 o barau yn nythu ac erbyn dechrau Gorffennaf roedd y cywion yn amlwg iawn o amgylch yr ynysoedd. Daeth monitro eu symudiadau yn flaenoriaeth ddyddiol, ochr yn ochr ag ymgysylltu ag ymwelwyr a rhannu stori'r lle rhyfeddol hwn. Roedd gwirio am arwyddion o ffliw adar yn parhau i fod yn bwysig, gyda chamau syml, fel glanhau esgidiau, yn helpu i amddiffyn y poblogaethau bregus hyn.

Roedd nifer llai o fôr-wenoliaid cyffredin a môr-wenoliaid Arctig hefyd yn bresennol ar yr ynysoedd, ac yn rhoi cyfle unigryw i'n hymwelwyr gymharu'r tair rhywogaeth – yn aml mewn un olygfa telesgop! Mae môr-wenoliaid ffrwynog wedi cael eu gweld yn rheolaidd ond er bod arwyddion addawol o ymddygiad paru, dydyn ni ddim yn credu y bu ymgais i fridio eleni.

Wrth galon y nythfa adar môr brysur hon mae rhywogaeth lawer llai, ond yr un mor hanfodol: y llymrïen. Mae'r pysgod main hyn yn ffurfio asgwrn cefn y gadwyn fwyd forol, gan ddarparu maeth hanfodol i fôr-wennoliaid pigddu a'r rhywogaethau eraill o fôr-wennoliaid sy'n nythu yng Nghemlyn. Gall eu helaethrwydd - neu eu prinder - gael effaith ar draws yr ecosystem gyfan.

Gyda'i gilydd, mae adar Cemlyn yn gweithredu fel gwarchodwyr y môr. Mae eu presenoldeb yn adlewyrchu iechyd yr amgylchedd ehangach, o'r pysgod lleiaf i'r systemau morol helaeth y tu hwnt. Trwy fonitro gofalus, gwaith cadwraeth, ac ymgysylltu â'r cyhoedd, mae'r wardeniaid yn chwarae rhan allweddol wrth ddiogelu'r lle arbennig hwn.

A sandwich tern in flight over a shingly beach, with a fish visible in its mouth. The tern is mostly white, with a black cape extending to its neck and black tips to its wings

Sandwich tern © Tom Hibbert

Môr-wennol bigddu gydag llyswen-dywod

Rhan allweddol o'r gwaith hwn yw ein cyfranogiad mewn prosiect modrwyo a fflagio môr-wennoliaid pigddu sy'n cael ei gynnal ledled y DU. Yn ddiweddar, fe wnaethom weithio gyda modrwywyr trwyddedig i osod ‘fflagiau’ arbennig ar dros 100 o gywion môr-wenoliaid pigddu. Dros sawl blwyddyn, mae'r ymdrechion hyn wedi datgelu cipolwg diddorol ar symudiadau'r môr-wenoliaid. Mae adroddiadau diwedd yr haf o adar ifanc sydd wedi hedfan ac sydd wedi'u fflagio yn dod o bob rhan o arfordir Gogledd Cymru ac ymhellach i'r gogledd, hyd at yr Alban. Ar gyfer adar wedi’u fflagio mewn blynyddoedd blaenorol, cafwyd adroddiadau o'u gweld yn Sbaen, ac yn bellach fyth, hyd yn oed yn Y Gambia.

Felly, os byddwch chi allan yn gwylio adar ar hyd arfordir Gogledd Cymru yn ystod yr wythnosau nesaf, cadwch lygad am ein môr-wenoliaid a'u fflagiau (oren gyda thair llythyren ddu – fel y sydd i’w weld yn y llun)! Rhowch wybod i ni ble rydych chi'n eu gweld ac, os yn bosibl, pa godau modrwy rydych chi'n eu gweld. Mae'n wych gallu cadw golwg ar ein nythfa, a gallwn ni i gyd gyfrannu at hynny - gwyddoniaeth dinasyddion ar waith. Anfonwch y manylion at cemlynwardens@northwaleswildlifetrust.org.uk

Sandwich tern ringing

Sandwich tern ringing © Phil Woollen (Taken under licence issued by Natural Resources Wales)

Môr-wennol bigfelen ifanc gyda baner oren a modrwy fetel BTO Llun: Phil Woollen