Efallai bod y gweilch y pysgod wedi gadael ond mae mwy o fywyd gwyllt i'w weld...

Unwaith gwnaeth ein gwalch y pysgod ifanc newydd ni, sef 7M5 (neu ‘Gwion Bach’ fel mae sawl un yn cyfeirio ato’n hoffus) fagu plwc i fudo o'r diwedd, yn ôl ym mis Medi, trodd gwirfoddolwyr Prosiect Gweilch y Pysgod y Brenig eu sylw at y bywyd gwyllt arall yn Llyn Brenig. Ond i ddechrau, fe wnaethon ni benderfynu rhoi trip bach braf i ni’n hunain gydag ymweliad â Harbwr Poole ac fe gawson ni ddiwrnod cyffrous ar drip cwch wedi’i drefnu gan Gyfeillion Adar Harbwr Poole. Doedd Gweilch y Pysgod Harbwr Poole ddim wedi mudo eto ac roedden nhw wedi magu pedwar cyw i fod yn barod i hedfan y nyth. Roedd yn wych! Roedd eu gweld nhw i gyd yn hedfan o amgylch yr harbwr gyda chipolwg ar eryr y môr yn y pellter a miloedd o adar rhydio eraill o amgylch ymyl yr harbwr yn ddiwrnod cwbl arbennig.

Yn ôl i Lyn Brenig wedyn a throi ein sylw at y bywyd gwyllt lleol. Yn garedig iawn, fe adawodd Nick Kite o gwmni Dŵr Cymru i ni gael tri chwch i arolygu glan y llyn a phenrhyn y gweilch y pysgod o'r dŵr. Rydw i'n meddwl bod y record am rwyfo ar draws yr Iwerydd yn ddiogel!

Yn ystod y gweithgarwch yma fe welson ni fele ar y camerâu llwybr a phenderfynu ceisio sefydlu a oedd yn unigolyn ar ei ben ei hun neu a oedd mwy. Fe wnaethon ni osod gorsaf fonitro wedi’i chynllunio i gael y bele i ddatgelu ei fib i'r camera i gynorthwyo gyda’i adnabod. Gan ddefnyddio dwy orsaf fonitro, fe wnaethon ni adnabod un gwryw unigol ar ochr orllewinol y llyn ac, o bosibl, unigolyn arall ar yr ochr ddwyreiniol, ond doedden ni ddim yn gallu cadarnhau a oedd yn unigolyn gwahanol neu'r un un.

Fe wnaethon ni osod 22 o gamerâu llwybr o amgylch y llyn a'u gwirio nhw'n wythnosol drwy gydol y gaeaf, gan adnabod llawer o fywyd gwyllt o amgylch Llyn Brenig, gan gynnwys carlymoliaid eraill fel teuluoedd o ddyfrgwn a ffwlbartiaid. Hefyd fe welson ni lwynogod, moch daear, llygod pengrwn y dŵr, bronwennod a’r cyffylog yn rheolaidd.

Roedd y gaeaf yn gyfle delfrydol i ni osod camera 4G mewn bocs tylluan wen, a diolch yn fawr iawn i geidwaid Dŵr Cymru a roddodd eu hamser (a'u craen casglu ffrwythau!) i gynorthwyo gyda gosod y camera yn ystod storm eira heriol a thymheredd o dan y rhewbwynt!

Rydyn ni bellach yn gallu arsylwi'r adar anhygoel yma sy’n dodwy wyau ac yn magu cywion drwy gydol y gwanwyn a'r haf.

Paratoi'r wylfan ar gyfer tymor 2026

Gyda thywydd gwaethaf y gaeaf y tu cefn i ni, fe wnaethon ni droi ein sylw at gynnal a chadw'r wylfan a'r guddfan, gan ddechrau gyda sesiwn glanhau da a gosod matiau gwrthlithro ar y decin. Mae ffenestri newydd wedi cael eu gosod yn y guddfan i wella’r cyfleusterau i ffotograffwyr drwy gydol tymor yr haf ac i wella'r profiad ffotograffiaeth a thra oedd cyfle i ni fynd ar y penrhyn, gosodwyd pyst clwydo ychwanegol yn eu lle ar gyfer y gweilch y pysgod hefyd.

Drwy gydol y gaeaf trefnodd Sarah (Swyddog Prosiect Gweilch y Pysgod y Brenig) ddigwyddiadau gwych i wirfoddolwyr a'r cyhoedd eu mynychu. Fe gawson ni sesiwn ymwybyddiaeth ofalgar a gwahoddwyd gwirfoddolwyr posibl i fynychu sgwrs 'Gwyllt am y Gweilch' a gyflwynwyd yn frwdfrydig ac yn fywiog gan Sarah. Roedd ugain o bobl yn bresennol, oedd yn ddechrau da i ni i'n codi arian ar gyfer y flwyddyn yma.

Y llynedd fe gawson ni rywfaint o lwyddiant yn creu cynefinoedd nythu drwy glymu bedw’n pydru wrth goed iach er mwyn i’r benywod wneud eu nythod, felly eleni rydyn ni wedi ailadrodd y broses ac wedi arbrofi drwy lenwi bocsys nythu gyda naddion pren sy’n pydru y bydd y fenyw yn eu gwagio ar gyfer cynefin amgen. O fewn dyddiau i osod y bedw’n pydru yn eu lle, rydyn ni wedi cofnodi'r adar yn ddefnyddio'r deunydd yma.

Mae'r gweilch y pysgod ar eu ffordd...

Yn ystod yr wythnos ddiwethaf rydyn ni wedi clywed newyddion am ffotograff o’r oedolyn benywaidd (Blue 372) yn Santander, Gogledd Sbaen, felly rydyn ni wedi bod yn glanhau'r sgopau ac yn atgyweirio'r gasebos yn barod i groesawu’r gweilch yn ôl o’u mudo.

Mae gwylfan Prosiect Gweilch y Pysgod Llyn Brenig ar agor bellach ar gyfer 2026 ac mae pawb sy’n rhan o’r prosiect yn gyffrous iawn am dymor dramatig arall.