Mae pathewod yn brin ac yn dirywio yn y DU, i’w canfod yn bennaf yn ne Lloegr. Yng Ngogledd Cymru, mae’r poblogaethau’n fach ac yn wasgaredig fel arfer. Mae Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru ac Enfys Ecology yn freintiedig o gael gweithio ar sawl un o'r poblogaethau prin yma, gan gynnwys rhaglen fonitro hirdymor yng Nghoed Fron Wyllt (Bontuchel) a rhaglen newydd a ddechreuodd y llynedd o amgylch Dolgarrog yn Nyffryn Conwy. Fe wnaethon ni hefyd ailddechrau monitro yn ein Gwarchodfa Natur Ddôl Uchaf ychydig wythnosau yn ôl yn dilyn seibiant o saith mlynedd.

Yn y Ddôl Uchaf, y nod ydi sefydlu a ydi'r boblogaeth yn dal i fod yn bresennol yn y warchodfa. Os ydyn nhw’n bresennol, byddwn yn canolbwyntio ein rheolaeth cynefin i gefnogi'r rhywogaeth yma yn y ffordd orau; os nad ydyn nhw yno, byddwn yn gofyn am ganiatâd y perchnogion tir cyfagos i fonitro’r lleoliadau lle maen nhw wedi cael eu cofnodi o'r blaen, a byddwn yn asesu'r cysylltedd rhwng y safleoedd yma.

Y dull mwyaf effeithlon o gadarnhau presenoldeb neu absenoldeb pathewod ydi drwy ddefnyddio twneli olion traed. Mae'r rhain yn bibell sgwâr syml ar i lawr gyda dalen o bren haenog yn ymestyn allan ar y naill ben a'r llall fel pad glanio, a cherdyn i ddal yr olion y tu mewn i'r twnnel. Mae'r twnnel yn gwarchod y pad rhag yr elfennau ac yn cymell y creaduriaid chwilfrydig yma i basio drwyddo. Ar y naill ben a'r llall rydyn ni’n paentio stribed o 'inc' - cymysgedd o bowdr siarcol gweithredol mân, graddfa fferyllol (sy’n cael ei ystyried yn ddiogel ar gyfer pathewod) wedi'i gymysgu gydag olew olewydd.

Mae ein gwirfoddolwyr ni wedi adeiladu'r twneli monitro yma, wedi'u rhoi nhw at ei gilydd ac wedyn wedi eu defnyddio mewn trawsdoriadau ar draws y warchodfa. Rydyn ni wrth ein bodd yn cael ein cefnogi gan ecolegwyr profiadol o Enfys Ecology, ein his-gwmni ymgynghori ecolegol, sydd wedi darparu hyfforddiant cychwynnol mewn adnabod olion traed a chnau wedi'u cnoi, a dewis lleoliadau addas ar gyfer sefydlu'r twneli yma. Maen nhw hefyd yn darparu cefnogaeth barhaus i gadarnhau unrhyw olion traed pathewod posibl wrth i ni gasglu ein data wythnosol.

Mae hon yn dechneg gymharol newydd ac arbrofwyd â hi gyntaf yn 2016 a’i mireinio'n fwy diweddar. Mae astudiaethau wedi dangos bod posib cyflawni tebygolrwydd o 97.5% o ganfod mewn safleoedd sydd â dwysedd isel iawn o bathewod; mae hyn yn golygu y gallwn ni fod yn hyderus nad yw peidio â dod o hyd i unrhyw olion traed pathewod wir yn dynodi absenoldeb.

Y fantais fawr arall i'r dull hwn o weithredu ydi nad ydi o’n achosi unrhyw darfu ar y pathewod, felly does dim angen cynnal yr arolwg o dan drwydded rhywogaeth gan Gyfoeth Naturiol Cymru (CNC), ac mae hyn yn galluogi i'r gwaith gael ei wneud yn annibynnol gan wirfoddolwyr. Mae hyn yn cyferbynnu â gwirio bocsys a thiwbiau nythu, a allai darfu ar unrhyw bathewod sy'n bresennol ac felly mae angen trwydded monitro pathewod.

Mantais monitro bocsys nythu ydi ei fod yn eich galluogi chi i gael data demograffig llawer cryfach: faint o bathewod bach sy'n cael eu geni ym mhob torllwyth a faint maen nhw'n ei bwyso ac ati. Mae posib gosod microsglodyn arnyn nhw hefyd, gan alluogi i'r un unigolion gael eu monitro dros sawl blwyddyn. Mae'r tîm yn Enfys Ecology yn cynnwys ecolegwyr pathewod arbenigol sydd wedi'u trwyddedu'n llawn ac sydd â phrofiad o'r math yma o waith, ond mae y tu hwnt i gwmpas ein prosiect cychwynnol ni yn y Ddôl Uchaf.

Gan fod twneli olion traed yn arolwg presenoldeb / absenoldeb, cyn gynted ag y bydd presenoldeb wedi'i gadarnhau, rydyn ni’n gallu stopio’r arolwg. Mae'r dwysedd yn eithaf uchel - yn y Ddôl Uchaf rydyn ni’n gwirio'r twneli bob wythnos, gan newid y papurau sydd wedi gwisgo yn y tywydd neu wedi'u difrodi gan falwod, yn ogystal ag unrhyw rai sydd wedi'u gorchuddio gan olion rhywogaethau sydd ddim yn darged: llygod y coed, llygod pengrwn, gwiwerod ac adar yn bennaf. Mae hyn yn ei gwneud yn haws i ni adnabod yr olion rydyn ni’n eu cael, heb i'r paneli papur fynd yn rhy 'brysur' gyda llawer o olion traed sy'n gorgyffwrdd.

Hyd yn oed os byddwn ni’n llwyddiannus, mae'n fwyaf tebygol y byddwn ni’n parhau â'n harolygon am fymryn yn hirach yn y Ddôl Uchaf am sawl rheswm. Yn gyntaf, bydd yn rhoi mwy o hyder i ni ein bod ni wedi adnabod yr olion traed yn gywir fel pathew. Yn ail, bydd yn rhoi mwy o brofiad i ni, fel tîm arolygu, o osod a gwirio'r twneli ac asesu'r olion traed. Ac yn drydydd, gallai cofnodion ychwanegol o leoliadau eraill ar draws y warchodfa roi rhyw arwydd o'u dosbarthiad lleol a'u defnydd o’r cynefin.

Byddwn yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi am sut mae ein harolygon yn dod yn eu blaen dros fisoedd yr haf – a phan ddaw’r hydref byddwn yn eich cyflwyno chi i’r ‘Helfa Cnau Pathewod’ - dull arolygu cyffrous sy’n cyd-fynd â thwneli olion traed.