Ecoleg yr Ysgyfarnog
  • Mae ysgyfarnogod yn wahanol i gwingod oherwydd bod ganddynt glustiau hirion gyda blaen du ac maent yn brasgamu wrth symud, mae ganddynt aelodau hir yn eu cyrff ac maent yn fwy o faint (yn pwyso oddeutu 3- 4 kg).
  • Nid yw ysgyfarnogod yn byw mewn tyllau; yn hytrach, maent yn llechu mewn pantiau isel ar y tir, a elwir yn 'ffurfiau'.
  • Mae eu tymor magu rhwng misoedd Chwefror a Medi.
  • Gallant roi genedigaeth i rhwng 2 a 4 o rai bach (lefrod) a gall ysgyfarnogod benywaidd fagu hyd at 4 gwaith y flwyddyn.
  • Genir lefrod uwch ben y ddaear ac maent yn cael eu gadael gan yr ysgyfarnogod benywaidd yn y ffurfiau.
  • Mae'r benywod yn casglu'r lefrod wrth i'r haul fachlud er mwyn eu bwydo, ond maent yn rhoi'r gorau i sugno'r fam yn bedair wythnos oed.
  • Yn ystod blwyddyn gyntaf y lefrod, mae'n debygol y bydd 90% yn marw oherwydd afiechyd, y tywydd, diffyg maeth ac ysglyfaethwyr.
  • Mae ysgyfarnogod yn ffynnu mewn cynefinoedd âr (60% o boblogaeth Prydain o ysgyfarnogod) ond yn llai amlwg mewn tir bugeiliol (oddeutu 24% o boblogaeth Prydain o ysgyfarnogod).¹
  • Fodd bynnag, yn ystod yr haf, pan nad yw cnydau grawnfwyd yn darparu porfa mwyach, defnyddir glaswelltir fel mannau bwydo. Defnyddir gwrychoedd a choedydd fel mannau gorffwys, yn arbennig yn ystod y gaeaf.
  • Mae ysgyfarnogod yn arwydd da o dirlun a reolir yn dda gan eu bod yn ffafrio mosaig cynefin.
  • Mae'r ucheldir ffiniol yn gartref i 11% o boblogaeth Prydain o ysgyfarnogod a dim ond 5% a geir yn yr ucheldir.¹
llun gan David Mason

yn ôl i'r brig


Statws yr Ysgyfarnog yn y DG

Mae'r ysgyfarnog yn rhywogaeth cyffredin, ond yn dirywio, ar gynefin ffermdir yn y DG. Amcangyfrifir fod y niferoedd wedi gostwng oddeutu 75% ers yr Ail Ryfel Byd.²


Mae ysgyfarnogod yn Rhywogaeth Blaenoriaeth yng Nghynllun Gweithredu Bioamrywiaeth Prydain.
  • Maent wedi'u cynnwys mewn 53 Cynllun Gweithredu Bioamrywiaeth Lleol, 16 yng Nghymru.
  • Mae ysgyfarnogod wedi'u cynnwys hefyd yn A42 o Ddeddf Amgylchedd Naturiol a Chymunedau Gwledig 2006 (Cynefinoedd a Rhywogaethau o Bwysigrwydd Arbennig yng Nghymru).
  • Mae iddynt warchodaeth gyfyngedig drwy gyfrwng y Ddeddf Helwriaeth Tir (1880) a'r Ddeddf Gwarchod Ysgyfarnogod (1911).
  • Rhwng 1af Mawrth a 31ain Gorffennaf, ni ellir cynnig ysgyfarnogod i'w gwerthu. Yr amcan yw atal saethu yn ystod y prif dymor magu.
  • Mae'r Mesur Hela'n gwahardd y weithred o erlid ysgyfarnogod.

Y ffeithiau'n effeithio ar y poblogaethau o ysgyfarnogod
  • Newidaidau mewn dulliau ffermio - dwysáu stoc, defnyddio silwair yn hytrach na gwair, grawnfwydydd yn cael eu hau rhwng y gwanwyn a'r hydref.
  • Dwyshad mewn cnydau a chynaeafu a chwistrellu cemegol, sy'n lleihau'r bwyd a'r cynefin sydd ar gael.
  • Cynnydd mewn llwynogod, prif ysglyfaethwr ysgyfarnogod ieuainc.
  • Gall erlid ysgyfarnogod fod yn broblem o hyd.
  • Gall tywydd gwlyb amharu ar oroesiad ysgyfarnogod ieuainc. Tuedd hirdymor i gael tywydd gwlypach yn y gwanwyn a'r haf yn gallu esgor ar oblygiadau hirdymor i boblogaethau o ysgyfarnogod.
llun gan Darin Smith

Nodiadau:
1. Mason,J. (2005)
The Hare - Merlin Unwin Books,Ludlow www.merlinunwin.co.uk

2. Tapper, S. and Hobson, D. (2002)
Conserving the Brown Hare - The Game Conservancy Trust.